Widok z okna

Bruno Schulz jest jednym z gigantów naszej kultury. Artyści współcześni wciąż na nowo konfrontują się z Schulzem. Z niecierpliwością czekam na premierę w teatrze Jaracza w Olsztynie. Julia Wernio przygotowuje adaptację „Sanatorium pod klepsydrą” .

1938 rok. Truskawiec, do którego często przyjeżdżał Schulz. Może to on tam stoi, przypadkowo sfotografowany? Pocztówkę kupiłem w olsztyńskim antykwariacie pana Wojciecha Suświłły, 30 sierpnia 1993 roku.

Im dalej od tego czarnego czwartku, 19 listopada 1942 roku, kiedy Schulz został zabity przez gestapowca strzałem w głowę, tym bardziej nabiera znaczenia jego twórczość. Myśląc o Schulzu natychmiast widzę Witkacego. Przyjaźnili się. Ocalał tylko jeden list z ich korespondencji.

Schulz w liście z 1934 roku, do wówczas sławniejszego kolegi, wskazuje na podobieństwa w ich „fantazji”, „formie” czy „minie pisarskiej” „ w kierunku persyflażu, bufonady, autoironii”. Mnie uderza ich podobieństwo w dwutorowości talentu. Można powiedzieć, że świetnie grali na wielu fortepianach: świetnie pisali, rysowali i malowali.

Polot! The Polish
 Attribute

Artykuł Tarskiego „O ugruntowaniu naukowej semantyki” z uwagami Witkacego. Z:”Stanisław Witkiewicz Marginalia filozoficzne”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, 2004

Niedawno ukazało się polskie tłumaczenie amerykańskiej biografii  Alfreda Tarskiego, wywodzącego się z Polski, być może największego logika w historii. Jeden z rozdziałów książki „Alfred Tarski. Zycie i logika” autorzy Anita Burdman Feferman i Solomon Feferman zatytułowali :”Polot! The Polish Attribute”, zwaracając uwagę na  renesansową wielość talentów i zainteresowań przedwojennych artystów i uczonych. Na przykład taki Leon Chwistek był równie dobrym filozofem, co malarzem.

Im jestem starszy tym coraz bardziej podobają mi się obrazy Rafała Malczewskiego, syna wielkiego Jacka. Ale od niedawna zachwycam się wspomnieniami „Pępek świata”, w których Rafał Malczewski, z takim talentem, opisał przedwojenne Zakopane i związanych z nim artystów. Jest tam zapis ostatniego spotkania z Witkacym, tydzień przed wybuchem wojny. Malczewski widział go na szosie Morskie Oko- Zakopane, czekającego na autobus. Witkacy powiedział wtedy: ”Wiesz – wojna to koniec naszemu pokoleniu – żadnych złudzeń”.

Przemawia do mnie dramatyczne pytanie, które postawił kiedyś reżyser Krzysztof Warlikowski w odniesieniu do Polski międzywojennej: Co by było, gdyby tego świata nie zniszczyła wojna, gdyby nasz naród miał szansę organicznie się rozwijać? Kim byśmy byli? Kim byłaby moja widownia? – pyta Warlikowski.

Niedawno rozmawiałem o tym z pewną historyczką sztuki w Kortowie. Zadałem jej pytanie Warlikowskiego.— Byłoby pewnie nie tak jak myślimy, ale na pewno inaczej— odpowiedziała.
 Jaka byłaby  Polska z Witkacym i Schulzem?

Drohobycz — ziemia 
księżycowa

Z ćwierć wieku temu odwiedziłem Kazimierz nad Wisłą. I tam przypadkowo poznałem kulturalnego pana, który uczęszczał w latach 30. do Gimnazjum im. Króla Władysława Jagiełły w Drohobyczu. Schulz uczył go rysunku. Mój rozmówca pamiętał swojego nauczyciela. I lekcje z nim. Oczywiście rozhukani gimnazjaliści nie mieli pojęcia, że mają do czynienia z wielkim artystą. I zwyczajnie byli niesforni a ich nauczyciel miał problem z utrzymaniem dyscypliny. Kiedy nie mógł sobie dać rady, zwyczajnie wybuchał gniewem i wybiegał z klasy. Albo brał się na sposób: opowiadał uczniom bajki. Oni to bardzo lubili.

Łatwo mi sobie wyobrazić wrażliwego Schulza na przeciw małych urwisów, skorych tylko do żartu. Mam w rodzinie wielu nauczycieli a mój dziadek uczył przed wojną między innymi rysunku.

Andrzej Chciuk, jeden z drohobyckich uczniów Schulza, zostawił o nim obszerne wspomnienie w książce „Ziemia księżycowa”. Ale pisze tam również o zabytkach rodzinnego miasta Schulza, Drohobycza. Chciuk w tej książce pisze, że Jan Mężyk, wót drohobycki, w 1425 roku, jako bezdzietny, zapisał swe miasto Koronie. Stąd od tego czasu Drohobycz był wolnym miastem królewskim. Jan Mężyk zasłużył się jako przyjaciel i doradca króla Władysława Jagiełły a także towarzysz jego wypraw wojennych i polowań.

Mężyk nad bocznymi drzwiami drohobyckiej fary wmurował dwa miecze na pamiątkę dwóch mieczy przesłanych Jagielle przez Wielkiego Mistrza Zakonu. Jest to więc pierwszy w Polsce pomnik grunwaldzki.